Σημείωση: Πριν μπούμε στο κυρίως θέμα, θα ήθελα να διευκρiνίσω τον όρο της Ανοιχτής Πρόσβασης ή αλλιώς Ελεύθερης Πρόσβασης, διότι δυστυχώς ακόμη και σήμερα, πολλοί την ακούν, λίγοι όμως την αντιλαμβάνονται. Όπως έχε πει και ο Richard Stallman όσον αφορά το Ανοιχτό Λογισμικό ή αλλιώς Ελεύθερο Λογισμικό, η έννοιες “Ανοιχτό” και “Ελεύθερο” δεν απευθύνονται στο γνωστό κατά τα ελληνικά “τζάμπα”. Αυτή είναι μια λανθασμένη αντίληψη η οποία χρήζει αποσαφήνισης. Με πολύ απλά λόγια, λοιπόν, και χωρίς να περάσουμε σε κάποια ακαδημαϊκή ανάλυση, οι όροι “Ανοιχτό” και “Ελεύθερο”, αποδίδουν τις έννοιες της ελεύθερης πρόσβασης και χρήσης ενός έργου με σεβασμό στα πνευματικά δικαιώματα του δημιουργού και πάντα σύμφωνα με τις άδειες του δημιουργού οι οποίες ποικίλουν ανάλογα με τις προθέσεις και επιθυμίες του αλλά οι οποίες ποτέ δεν αποκλείουν την πρόσβαση στο έργο. Έχοντας κάνει αυτήν την μικρή εισαγωγή, ας δούμε τώρα το θέμα που έχει, θεωρώ χωρίς υπερβολές, συγκλονίσει τον χώρο των ακαδημαϊκών εκδόσεων.

Ο Elsevier αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους εκδότες ακαδημαϊκών έργων και έναν από τους μεγαλύτερους εχθρούς των εκδόσεων Ανοιχτής Πρόσβασης. Από την άλλη πλευρά, η SSRN (συντομογραφία για το “Social Science Research Network” που σημαίνει “Δίκτυο Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών”) αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες βάσεις δεδομένων Ανοιχτής Πρόσβασης στον κόσμο. Συγκεκριμένα, πολλά ακαδημαϊκά μέλη, εναποθέτουν τα έργα τους εκεί,SSRN-and-Mendeley σε ένα σύστημα ανοιχτής πρόσβασης, στο στάδιο πριν την ολοκλήρωση της αξιολόγησης από συναδέλφους τους και πριν το “κλείδωμα” της πρόσβασης σε αυτά από τους εκδοτικούς οίκους. Ένας τέτοιος εκδοτικός οίκος είναι και ο Elsevier! Για το λόγο αυτό όταν ο Elsevier αγόρασε την SSRN… πολλοί αναρωτήθηκαν για το μέλλον των ακαδημαϊκών εκδόσεων αλλά και τους θεσμούς της Ανοιχτότητας.

Γενικά, το σύστημα που επικρατεί στην ακαδημαϊκή κοινότητα είναι η υπογραφή συμβολαίων μεταξύ των ακαδημαϊκών με τα ιδρύματα στα οποία απασχολούνται, όπως για παράδειγμα τα πανεπιστήμια, αλλά και με τους εκδότες που αργότερα θα δημοσιεύσουν τις έρευνες τους και τα έργα τους. Τα συμβόλαια αυτά πολλές φορές “στραγγίζουν” τον δημιουργό από κάθε δικαίωμα και απαίτηση πάνω στα έργα αυτά, τα έργα που δημιούργησαν οι ίδιοι, με αποτέλεσμα, η πρόσβαση σε αυτά να είναι πλέον “κλειστή”. Ως αποτέλεσμα, για την πρόσβαση σε μια ακαδημαϊκή έρευνα, ο αναγνώστης, ακόμη κι αν αυτός είναι ο δημιουργός, θα πρέπει να καταβάλει κάποια συνδρομή. Αυτή είναι και η πρακτική του Elsevier. Δεν είναι όμως και η πρακτική της SSRN.

Ο Elsevier αλλά και όσοι είναι αναμεμειγμένοι στο ζήτημα αυτό ισχυρίζονται ότι τίποτα δεν θα αλλάξει στην SSRN και στη λειτουργία της. Ενδέχεται ίσως, να ενισχυθεί με περισσότερες πηγές και ορισμένες αναβαθμίσεις. Πάντως, εξαιτίας των μέχρι τώρα πρακτικών του Elsevier, δημιουργούνται αρκετές αμφιβολίες. Μερικές από αυτές τις πρακτικές περιλαμβάνουν πέρα από την μαξιμαλιστική του άποψη περί δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, μηνύσεις σε ορισμένους που “τόλμησαν” να διευκολύνουν την πρόσβαση σε ακαδημαϊκά έργα, την χρέωση υπέρογκων ποσών για την πρόσβαση σε επιστημονικά περιοδικά που προσφέρει, την ίδρυση ψεύτικων επιστημονικών περιοδικών προκειμένου να υποβοηθήσει φαρμακευτικές εταιρείες με την προώθηση και διαφήμιση των προϊόντων τους αλλά και την άσκηση σκληρής πολιτικής πίεσης ενάντια στην Ανοιχτή Πρόσβαση, χρεώνοντας την ίδια στιγμή την πρόσβαση σε έργα ανοιχτής πρόσβασης, αντίθετα με τον κανόνα.

Επομένως, υπάρχει γερή βάση για τις υποψίες και τις αμφιβολίες που γεννιούνται γύρω από αυτήν την αγορά, οι οποίες μάλιστα υποστηρίζουν ότι η SSRN θα χάσει την αξία της και τη χρηστικότητά της με κάποιο τρόπο στο μέλλον. Κάποιοι ήδη προτείνουν την έναρξη κάποιας καινούριας υπηρεσίας για να συνεχίσει το έργο της SSRN.
IPΟ χώρος του δικαίου της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι ήδη χαώδης. Και μια τέτοια αλλαγή φέρνει στην επιφάνεια και τονίζει αυτό το χάος. Δεν είναι τα δικαιώματα στην πνευματική ιδιοκτησία που ωθούν στη συγγραφή των έργων αυτών, ίσα ίσα, τα δικαιώματα αυτά πλέον χρησιμοποιούνται ως ένα ισχυρό όπλο ενάντια στη διάδοση της γνώσης. Για να επαναφέρουμε στη ζωή τον ισχυρισμό ότι τα δικαιώματα αυτά προωθούν τη δημιουργικότητα και την εκπαίδευση, πρέπει να εξασφαλίσουμε αρχικά ότι οι ακαδημαϊκέ έρευνες θα μπορούν να “κυκλοφορήσουν” ελεύθερα και χωρίς το φόβο της τιμωρίας.

Πηγές: https://boingboing.net/2016/05/18/elsevier-buys-ssrn.html

https://www.techdirt.com/articles/20160517/13513134465/disappointing-elsevier-buys-open-access-academic-pre-publisher-ssrn.shtml

Advertisements